fa اثر تراکم بوته بر عملکرد، اجزای عملکرد و برخی شاخص‌های فیزیولوژیک سه رقم نخود فیزیولوژی گیاهان زراعی Crop Physiology پژوهشي Research عملکرد نخود در کشور ایران در مقایسه با دیگر کشور‌ها پایین است. یکی از مهم‌ترین فاکتورهای مؤثر، عدم کاربرد تراکم گیاهی مطلوب و اختلاف ارقام نخود در واکنش به تراکم گیاهی است. به منظور بررسی اثر تراکم بوته بر عملکرد و برخی شاخص‌های فیزیولوژیک ارقام نخود، این آزمایش به روش فاکتوریل بر پایه طرح بلوک‌های کامل تصادفی با سه تراکم 25، 35 و 45 بوته در مترمربع و سه رقم نخود جم، ILC-482 و کاکا در سه تکرار در مزرعه تحقیقاتی دانشکده کشاورزی دانشگاه محقق اردبیلی اجرا شد. بیش‌ترین عملکرد دانه و انباشت ماده خشک کل در واحد سطح، به ترکیب تیماری رقم کاکا در تراکم 45 بوته در مترمربع و کم‌ترین آن به رقم جم در تراکم 25 بوته در مترمربع تعلق داشت. روند سرعت رشد محصول و سرعت رشد نسبی نیز با ماده خشک کل مشابه بود. نتایج نشان داد که تراکم بوته اثر معنی‌داری بر وزن صد دانه، تعداد دانه در نیام، تعداد نیام در بوته، تعداد دانه در بوته و عملکرد دانه داشت. بیش‌ترین عملکرد دانه در رقم کاکا با تراکم 45 بوته در مترمربع و کم‌ترین آن در رقم جم در تراکم 25 بوته در مترمربع تولید شد. از این رو می‌توان پیشنهاد نمود که به منظور افزایش عملکرد دانه، انباشت ماده خشک کل و دیگر شاخص‌های فیزیولوژیک مانند سرعت رشد محصول و سرعت رشد نسبی بهتر است رقم کاکا در تراکم 45 بوته در مترمربع به کار برده شود. The yield of chickpea in Iran is low in comparison with other countries. One of the most important effective factors, is no application of optimal plant density and chickpea cultivars difference in response to plant density. In order to investigate the effect of plant density on yield and some physiological indices of chickpea cultivars, this experiment was conducted as factorial based on randomized complete blocks design with three densities 25, 35 and 45 plants in m-2 and three chickpea cultivars Jam, ILC-482 and Kaka at three replications at the research farm of Agriculture College of MohagheghArdabili University. The highest grain yield and the total dry matter accumulation in m-2 belonged to Kaka cultivar treatment combination in density 45 plants inm-2 and the lowest to density 25 plants in m-2 to Jam cultivar. The trend of crop growth rate and relative growth rate was similar to total dry matter. The results showed that plant density had significant effect on 100-grainweight, grains number per pod, pods number per plant, grains number per plant and grain yield .The highest grain yield was produced in Kaka cultivar with density 45 plants in m-2 and the lowest in density 25 plants in m-2 in Jam cultivar. So, it could be suggested that in order to increase the grain yield, total dry matter accumulation and the other physiological indices such as crop growth rate and relative growth rate, Kaka cultivar should be applied at density 45 plants in m-2. آنالیز رشد, تراکم, عملکرد, نخود. Growth analysis, Density, Yield, Chickpea. 25 38 http://cpj.ahvaz.iau.ir/browse.php?a_code=A-10-28-108&slc_lang=fa&sid=1 R. Seyed Sharifi رئوف سیدشریفی Raouf_ssharifi@yahoo.com 1003194753284600502 1003194753284600502 Yes P. Mohammadi Khanghah پیمانه محمدی خانقاه 1003194753284600503 1003194753284600503 No Y. Raey یعقوب راعی 1003194753284600504 1003194753284600504 No