fa اثر کودهای آلی و شیمیایی بر رشد و عملکرد ارقام نخود تحت شرایط دیم فیزیولوژی گیاهان زراعی Crop Physiology كاربردي Applicable <strong><span style="font-size:10.0pt;">ا</span></strong><strong><span style="font-family:b nazanin;"><span style="font-size:10.0pt;">ین آزمایش با هدف بررسی امکان جایگزینی کودهای آلی ورمی&shy;کمپوست و مرغی به جای کودهای شیمیایی در زراعت دو رقم نخود اصلاح شده در شرایط دیم انجام شد. آزمایش به صورت فاکتوریل در قالب طرح پایه بلوک‌های کامل تصادفی با سه تکرار انجام شد. عامل اول، کود در شش سطح شامل: </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">F₁</span></span></strong><strong><span style="font-family:b nazanin;"><span style="font-size:10.0pt;"> (</span></span></strong><strong><span style="font-family:b nazanin;"><span style="font-size:10.0pt;">شاهد یا بدون مصرف کود)، </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">F₂</span></span></strong> <strong><span style="font-family:b nazanin;"><span style="font-size:10.0pt;">(</span></span></strong><strong><span style="font-family:b nazanin;"><span style="font-size:10.0pt;">کود شیمیایی معمول یا </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">NPK</span></span></strong><strong><span style="font-family:b nazanin;"><span style="font-size:10.0pt;">)</span></span></strong><strong><span style="font-family:b nazanin;"><span style="font-size:10.0pt;">، </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">F₃</span></span></strong><strong><span style="font-family:b nazanin;"><span style="font-size:10.0pt;"> (ورمی&shy;کمپوست به مقدار 10 تن در هکتار)، </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">F₄</span></span></strong><strong><span style="font-family:b nazanin;"><span style="font-size:10.0pt;"> (کود مرغی به مقدار پنج تن در هکتار)، </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">F₅</span></span></strong><strong><span style="font-family:b nazanin;"><span style="font-size:10.0pt;"> (50 درصد کود شیمیایی + پنج تن در هکتار ورمی&shy;کمپوست)، </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">F₆</span></span></strong><strong><span style="font-family:b nazanin;"><span style="font-size:10.0pt;"> (50 درصد کود شیمیایی + 5/2 تن در هکتار کود مرغی) و عامل دوم،</span></span></strong><strong><span style="font-family:b nazanin;"><span style="font-size:10.0pt;"> رقم شامل دو رقم آزاد و عادل از ارقام اصلاح شده تیپ کابلی نخود بود. اثر عامل کودی بر تعداد شاخه ثانویه در بوته، </span></span></strong><strong><span style="font-family:b nazanin;"><span style="font-size:10.0pt;">دمای کانوپی، </span></span></strong><strong><span style="font-family:b nazanin;"><span style="font-size:10.0pt;">تعداد نیام در بوته، عملکرد دانه و بیولوژیک معنی&shy;دار بود و اثر عامل رقم بر ارتفاع بوته و اولین نیام، شاخص کلروفیل، وزن صد دانه، عملکرد دانه و بیولوژیک و شاخص برداشت معنی&shy;دار بود. بیش&shy;ترین مقدار عملکرد دانه و تعداد نیام در بوته به&shy;ترتیب با میانگین&shy;های 1410 کیلوگرم در هکتار و 42 نیام در بوته، مربوط به تیمار کود مرغی خالص (</span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">F₄</span></span></strong><strong><span style="font-family:b nazanin;"><span style="font-size:10.0pt;">) بود، که نسبت به تیمار شاهد، به&shy;ترتیب 24 و 32 درصد افزایش نشان داد. میانگین&shy;های تعداد شاخه ثانویه در بوته، تعداد نیام در بوته و عملکرد دانه و بیولوژیک در چهار تیمار حاوی کود ارگانیک (تیمارهای </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">F₃</span></span></strong><strong><span style="font-family:b nazanin;"><span style="font-size:10.0pt;">، </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">F₄</span></span></strong><strong><span style="font-family:b nazanin;"><span style="font-size:10.0pt;">، </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">F₅</span></span></strong> <strong><span style="font-family:b nazanin;"><span style="font-size:10.0pt;">و </span></span></strong><strong><span dir="LTR"><span style="font-size:9.0pt;">F₆</span></span></strong><strong><span style="font-family:b nazanin;"><span style="font-size:10.0pt;">)</span></span></strong><strong><span style="font-family:b nazanin;"><span style="font-size:10.0pt;"> بیش&shy;تر از تیمار کود شیمیایی و شاهد بود. مقایسه دو رقم حاکی از آن بود که رقم آزاد در اغلب صفات نسبت به رقم عادل برتری معنی&shy;داری نشان داد و عملکرد دانه آن 13 درصد نسبت به رقم عادل بیش&shy;تر بود. </span></span></strong><strong><span style="font-family:b nazanin;"><span style="font-size:10.0pt;">با توجه به بهبود رشد و عملکرد نخود در تیمارهای حاوی کودهای ارگانیک در این آزمایش که در بیش&shy;تر موارد نتایجی بهتر از کود شیمیایی داشت، می&shy;توان این کودهای آلی را به عنوان جایگزین&shy;های مناسبی برای کودهای شیمیایی معمول در زراعت دیم نخود مد نظر قرار داد.</span></span></strong> <strong>Considering the importance of organic fertilizers application and the necessity of minimizing the use of inorganic fertilizers, this experiment was conducted in order to study the possibility of replacing vermicompost and poultry manure instead of chemical fertilizers in the production of two improved chickpea cultivars under dryland conditions. The experiment was laid out in a factorial arrangement with randomized complete block design in three replications. The first factor was fertilizer with 6 levels including: F₁ (control or without fertilizer), F₂(conventional chemical fertilizer or NPK), F₃ (10 t/ha vermicompost), F₄ (5 t/ha poultry manure), F₅ (50% NPK+5 t/ha vermicompost), F₆ (50% NPK+2.5 t/ha poultry manure) and the second factor was cultivar including Azad and Adel chickpea cultivars. The effect of fertilizer factor on the secondary branches number/plant, canopy temperature, pods number/plant, seed yield and biological yield was significant and the effect of cultivar factor on the plant height, the lowest pod height, SPAD index, 100-seed weight, seed and biological yields and harvest index was significant. The highest rates of seed yield and pods number/plant (1410 kg/ha and 42 pods/plant respectively) were recorded in F₄ treatment (5 t/ha poultry manure) which were 24 and 32% higher than those of control treatment respectively. The means of secondary branches number/plant, pods number/plant, seed and biologic yield in four treatments containing organic fertilizers (F₃, F₄, F₅ & F₆) were higher than those of the inorganic fertilizer and the control treatments. Comparison of the two chickpea cultivars indicated that Azad cultivar showed a significant superiority for the most traits in comparison with Adel cultivar, and its seed yield was 13% higher than that of Adel cultivar. Regarding the improvement of chickpea growth and yield in organic fertilizer treatments, which in most cases had better results than the inorganic fertilizer these organic fertilizers can be considered as suitable alternatives for common chemical fertilizers in chickpea production under dryland conditions.</strong> زراعت دیم, کود مرغی و ورمی‌کمپوست. Dryland farming, Poultry manure and Vermicompost. 85 103 http://cpj.ahvaz.iau.ir/browse.php?a_code=A-10-1-191&slc_lang=fa&sid=1 Jamil Zafari جمیل ظفری 10031947532846005857 10031947532846005857 No Asad Rokhzadi اسعد رخزادی 10031947532846005858 10031947532846005858 Yes Reza Talebi رضا طالبی 10031947532846005859 10031947532846005859 No